Bút tiêm giảm cân: Khi thuốc kê đơn bị dùng như sản phẩm làm đẹp

Thời gian gần đây, không khó bắt gặp những lời rao bán bút tiêm giảm cân trên mạng xã hội dưới nhiều hình thức như hàng xách tay, hàng nội địa, bút chia liều, thuốc pha chế hoặc sang chiết. Một số người không mắc béo phì, chỉ muốn giảm vài kilogram hoặc thu nhỏ vòng eo cũng tự mua thuốc về tiêm theo hướng dẫn của người bán, bạn bè hoặc video trên mạng.

Cần hiểu rằng, thuốc được cơ quan quản lý cấp phép không đồng nghĩa bất kỳ ai cũng có thể tự mua và sử dụng an toàn. Semaglutide và tirzepatide là thuốc kê đơn tác động lên các cơ chế điều hòa cảm giác đói và chuyển hóa. Việc cấp phép chỉ có nghĩa thuốc đã được đánh giá về hiệu quả và an toàn trong những chỉ định, đối tượng và điều kiện sử dụng cụ thể.

1. Nguy cơ từ thuốc không rõ nguồn gốc

Một trong những rủi ro lớn nhất khi mua thuốc qua các kênh không chính thống là không thể xác định chắc chắn chất lượng sản phẩm. Tổ chức y tế thế giới (WHO) từng cảnh báo về semaglutide giả được phát hiện tại nhiều quốc gia. Thuốc giả có thể không chứa hoạt chất, chứa sai hàm lượng, tạp chất hoặc một hoạt chất khác với thông tin trên nhãn. Cục quản lý thuốc và thực phẩm Hoa Kỳ (FDA) cũng từng cảnh báo về các sản phẩm semaglutide, tirzepatide giả hoặc không đạt tiêu chuẩn trong chuỗi cung ứng.

Với thuốc tiêm, ngoài hoạt chất còn phải bảo đảm nồng độ, điều kiện sản xuất, bảo quản và độ vô khuẩn. Một sản phẩm không được kiểm soát chất lượng có thể khiến người sử dụng đối mặt với rủi ro ngay từ mũi tiêm.

2. Tự tăng liều có thể gây biến cố

Ngay cả khi sử dụng đúng hoạt chất, việc tự điều chỉnh liều vẫn có thể gây hại. Semaglutide và tirzepatide thường được bắt đầu ở liều thấp rồi tăng dần theo đáp ứng và khả năng dung nạp. Tự tăng liều với mong muốn giảm cân nhanh có thể làm tác dụng phụ nghiêm trọng hơn.

FDA đã ghi nhận các trường hợp sai liều khi sử dụng semaglutide pha chế, trong đó có người dùng lượng thuốc cao hơn nhiều lần dự kiến. Sai sót có thể xuất phát từ nhầm lẫn giữa mg, ml hoặc "units", hiểu sai nồng độ hoặc sử dụng dụng cụ tiêm không phù hợp. Hậu quả có thể gồm: Buồn nôn, nôn nhiều, đau bụng, mất nước và phải nhập viện.

Đến tháng 5/2026, FDA cho biết đã tiếp nhận hàng trăm báo cáo biến cố liên quan đến các chế phẩm semaglutide và tirzepatide pha chế. Những báo cáo này không chứng minh mọi biến cố đều do thuốc gây ra, nhưng cho thấy sử dụng chế phẩm ngoài hệ thống kiểm soát tiêu chuẩn tiềm ẩn rủi ro.

3. Không nên xem nhẹ tác dụng phụ tiêu hóa khi dùng bút tiêm giảm cân

Buồn nôn, nôn, tiêu chảy, táo bón và đầy bụng là những tác dụng không hiếm gặp khi sử dụng nhóm thuốc này. Nếu nôn hoặc tiêu chảy kéo dài, người bệnh có thể mất nước, rối loạn điện giải, tụt huyết áp và tăng nguy cơ tổn thương thận cấp.

Thuốc cũng làm chậm quá trình rỗng dạ dày. Đây là một phần cơ chế giúp tăng cảm giác no nhưng cần lưu ý ở người chuẩn bị gây mê hoặc an thần sâu, vì thức ăn có thể lưu lại trong dạ dày lâu hơn và làm tăng nguy cơ hít sặc trong một số thủ thuật. Người đang sử dụng thuốc cần thông báo cho bác sĩ trước khi phẫu thuật hoặc thực hiện thủ thuật có gây mê.

4. Đau bụng bất thường cần được đánh giá

Viêm tụy cấp và các biến cố liên quan túi mật, đường mật đã được ghi nhận khi sử dụng nhóm thuốc này. Bên cạnh tác động của thuốc, giảm cân nhanh cũng có thể làm tăng nguy cơ sỏi mật.

Vì vậy, người sử dụng không nên mặc định đau bụng hoặc nôn là biểu hiện bình thường của thuốc. Đau bụng dữ dội hoặc kéo dài, nôn nhiều, không thể ăn uống hoặc xuất hiện triệu chứng bất thường cần được đánh giá y tế để loại trừ biến chứng.

5. Không phải ai muốn giảm cân cũng nên dùng thuốc

Trước khi kê thuốc, bác sĩ cần xác định người bệnh có thực sự có chỉ định điều trị bằng thuốc hay không, đồng thời đánh giá bệnh nền, thuốc đang sử dụng và nguy cơ biến chứng. Ở người mắc đái tháo đường đang sử dụng insulin hoặc một số thuốc kích thích tiết insulin, phác đồ cần được điều chỉnh phù hợp để hạn chế nguy cơ hạ đường huyết.

Semaglutide cũng có cảnh báo liên quan biến chứng võng mạc ở một số người bệnh đái tháo đường. Năm 2025, Cơ quan dược phẩm châu Âu (EMA) xác định bệnh lý thần kinh thị giác thiếu máu trước không do viêm động mạch (NAION), một nguyên nhân hiếm gây mất thị lực, là tác dụng không mong muốn rất hiếm liên quan đến semaglutide. Những thông tin này không phủ nhận hiệu quả của thuốc mà cho thấy điều trị cần được cá thể hóa và theo dõi chuyên môn.

6. Giảm cân cần đi kèm bảo vệ cơ

Một vấn đề thường bị bỏ qua là phần cân nặng bị mất gồm những gì. Khi thuốc làm giảm mạnh cảm giác đói, một số người có thể ăn quá ít, không đủ protein và ít vận động. Khi đó, cân nặng giảm không chỉ nhờ mất mỡ mà còn có thể đi kèm giảm khối nạc và khối cơ.

Trong phân tích thành phần cơ thể của nghiên cứu STEP 1, semaglutide làm giảm đáng kể khối lượng mỡ, đồng thời khối nạc tuyệt đối cũng giảm. Đây là hiện tượng có thể xảy ra trong quá trình giảm cân, nhưng nhấn mạnh tầm quan trọng của dinh dưỡng đầy đủ và tập luyện sức mạnh. Đặc biệt ở người không mắc béo phì nhưng chỉ muốn giảm vài kilogram vì mục tiêu ngoại hình, việc ép cân nhanh có thể khiến lợi ích về cân nặng không tương xứng với nguy cơ mất cơ và suy giảm thể lực.

7. Không nên coi bút tiêm là liệu trình làm đẹp

Một quan niệm phổ biến là sử dụng thuốc vài tháng, đạt cân nặng mong muốn rồi ngừng. Tuy nhiên, béo phì là bệnh mạn tính và cân nặng có thể tăng trở lại khi ngừng một phương pháp điều trị hiệu quả.

Trong nghiên cứu mở rộng STEP 1, sau một năm ngừng semaglutide, người tham gia trung bình lấy lại khoảng 2/3 số cân đã giảm. Nghiên cứu SURMOUNT-4 cũng ghi nhận tăng cân đáng kể ở nhóm ngừng tirzepatide, trong khi nhóm tiếp tục điều trị duy trì hiệu quả giảm cân tốt hơn. Điều này không có nghĩa thuốc gây tăng cân trở lại, mà cho thấy kiểm soát béo phì cần chiến lược lâu dài. Thuốc là một thành phần của điều trị, không thể thay thế dinh dưỡng, vận động và thay đổi hành vi.