Bạn đọc

WHO khuyến nghị không nới lỏng kiểm soát kinh doanh thuốc lá

Dương Hải • 19/11/2026 15:29

WHO nhấn mạnh, thuốc lá là sản phẩm gây nghiện, gây bệnh tật và tử vong, tạo gánh nặng lớn cho xã hội. Vì vậy, hoạt động kinh doanh, phân phối thuốc lá cần được quản lý chặt chẽ, không nên tự do hóa như các hàng hóa tiêu dùng thông thường.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), kiểm soát hoạt động kinh doanh thuốc lá thông qua cơ chế cấp phép không chỉ giúp quản lý các chủ thể và địa điểm kinh doanh mà còn tạo cơ sở để kiểm soát mạng lưới phân phối, số lượng điểm bán và việc tuân thủ pháp luật.

Đây là công cụ quan trọng giúp cơ quan quản lý giám sát, thanh tra, xử lý vi phạm, phòng, chống buôn bán bất hợp pháp và hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá, đặc biệt đối với trẻ em và thanh thiếu niên.

Thông qua các điều kiện và nghĩa vụ gắn với giấy phép, cơ quan quản lý có thể giám sát việc thực hiện các quy định như:

  • Không bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi;
  • Không quảng cáo, khuyến mại, trưng bày thuốc lá trái quy định;
  • Không bán thuốc lá tại các địa điểm bị cấm và trong phạm vi 100 mét phía ngoài cổng cơ sở giáo dục, cơ sở y tế theo quy định pháp luật.

Cơ chế này cũng phù hợp với định hướng của Công ước Khung WHO về Kiểm soát thuốc lá (WHO FCTC). Điều 5 yêu cầu các quốc gia thành viên xây dựng và thực thi các biện pháp nhằm ngăn ngừa, giảm tiêu thụ thuốc lá và nghiện nicotine.

Đặc biệt, Điều 15 đề cập việc áp dụng các biện pháp, bao gồm cấp giấy phép khi thích hợp, để kiểm soát hoạt động sản xuất và phân phối thuốc lá, nhằm ngăn ngừa buôn bán bất hợp pháp.

WHO khuyến nghị không nới lỏng kiểm soát kinh doanh thuốc lá- Ảnh 1.
Bà Mimi Melles-Brewer, Trưởng nhóm Sống khỏe & Môi trường, WHO tại Việt Nam. Ảnh: Xuân Tùng

Bà Mimi Melles-Brewer, Trưởng nhóm Sống khỏe & Môi trường, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam cảnh báo, trên thực tế, ngay cả người không hút thuốc cũng có thể tử vong vì những nguyên nhân liên quan đến thuốc lá. Mỗi năm, tại Việt Nam, gần 19.000 người tử vong do hít phải khói thuốc thụ động.

Vì vậy, tăng cường các biện pháp bảo vệ người dân trước khói thuốc không chỉ góp phần phòng ngừa bệnh tật, giảm chi phí chăm sóc sức khỏe mà còn tạo dựng môi trường sống lành mạnh hơn cho cộng đồng.

"Việc đề xuất sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là cơ hội để tăng cường các biện pháp bảo vệ trước tác hại của mọi sản phẩm thuốc lá và nicotine, khắc phục những khoảng trống pháp lý và tạo dựng một tương lai khỏe mạnh hơn cho thế hệ tiếp theo", bà Mimi Melles-Brewer nói.

Bãi bỏ cấp phép có nguy cơ làm suy yếu hiệu quả kiểm soát thuốc lá

WHO cho rằng, việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh và cơ chế cấp giấy phép mua bán thuốc lá để chuyển sang kinh doanh tự do có thể làm gia tăng số lượng điểm bán, khiến mạng lưới phân phối trở nên phân tán và khó kiểm soát hơn.

Khi không còn cơ chế cấp phép, cơ quan quản lý sẽ gặp khó khăn trong việc xác định, theo dõi các cơ sở kinh doanh, từ đó gây trở ngại cho công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm. Những hành vi như bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, quảng cáo, khuyến mại, trưng bày trái quy định hoặc kinh doanh tại địa điểm bị cấm có nguy cơ khó được phát hiện và xử lý kịp thời.

Đáng chú ý, mạng lưới bán lẻ càng phân tán, việc kiểm soát địa điểm kinh doanh càng khó khăn. Thuốc lá có thể được phân phối rộng rãi hơn, kể cả tại những khu vực tập trung đông trẻ em và thanh thiếu niên, làm gia tăng nguy cơ nhóm tuổi này tiếp cận sản phẩm. Điều này đồng thời làm suy giảm hiệu quả thực thi các quy định bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên.

Việc nới lỏng kiểm soát kinh doanh cũng cần được xem xét trong bối cảnh Việt Nam đang tăng cường các giải pháp bảo vệ sức khỏe nhân dân. Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 yêu cầu "tăng cường kiểm soát các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe như rượu, bia, thuốc lá". Thông báo số 176-TB/VPTW cũng nhấn mạnh định hướng "nói không với rượu bia, thuốc lá, chất kích thích".

WHO khuyến nghị không nới lỏng kiểm soát kinh doanh thuốc lá- Ảnh 2.
Ảnh: WHO

Nhiều nước duy trì cơ chế cấp phép hoặc đăng ký bắt buộc

ThS. Nguyễn Hạnh Nguyên, Tổ chức HealthBridge Canada tại Việt Nam cho biết, thực tiễn tại nhiều quốc gia cho thấy, thay vì tự do hóa hoạt động kinh doanh thuốc lá, các nước vẫn duy trì cơ chế cấp phép hoặc đăng ký bắt buộc; đồng thời áp dụng các biện pháp kiểm soát số lượng, vị trí và mật độ điểm bán nhằm hạn chế khả năng tiếp cận sản phẩm.

Tại bang Victoria (Australia), mọi cơ sở bán buôn và bán lẻ thuốc lá phải có giấy phép gắn với từng địa điểm kinh doanh cụ thể. Các cơ sở phải tuân thủ nghĩa vụ lưu giữ hồ sơ, báo cáo hoạt động, niêm yết giấy phép, thực hiện quy định về bán hàng, trưng bày, quảng cáo và có thể bị đình chỉ hoặc thu hồi giấy phép nếu vi phạm.

Bên cạnh cơ chế cấp phép, Australia còn triển khai nhiều biện pháp nhằm giảm tính sẵn có của thuốc lá trên thị trường như giảm số lượng cửa hàng bán thuốc lá, giới hạn địa điểm bán, cấm bán gần trường học, giảm số giấy phép bán lẻ và giới hạn thời gian bán hàng. Những chính sách này đều dựa trên tiền đề rằng hoạt động bán lẻ thuốc lá cần được quản lý chặt chẽ thay vì tự do hóa.

Tại Hungary, từ năm 2013, Chính phủ đã tái cấu trúc hệ thống bán lẻ thuốc lá, theo đó chỉ cho phép thuốc lá được bán tại các cửa hàng được Nhà nước cấp quyền và giám sát. Chính sách này nhằm giảm khả năng tiếp cận thuốc lá của thanh thiếu niên và ngăn ngừa buôn bán bất hợp pháp. Số lượng điểm bán được phép hoạt động đã giảm từ khoảng 40.000 xuống còn 7.000 cửa hàng, tương đương giảm khoảng 85%.

Một số quốc gia khác như Ấn Độ và Nga cũng áp dụng các quy định hạn chế địa điểm bán thuốc lá gần trường học và các cơ sở công cộng.

Dự án luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được Quốc hội khóa XVI xem xét tại các kỳ họp trong năm 2026. Luật sửa đổi hướng đến tăng cường kiểm soát, hạn chế sử dụng thuốc lá.

WHO khuyến nghị không coi thuốc lá là hàng hóa thông thường để tự do hóa hoạt động kinh doanh một sản phẩm gây nghiện, có hại cho sức khỏe. Duy trì cơ chế cấp phép là cần thiết nhằm kiểm soát mạng lưới phân phối, bảo vệ trẻ em, thanh thiếu niên và bảo đảm hiệu quả thực thi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Dương Hải